fa ارزیابی کارایی و پویایی بهره‌وری نظام سلامت ایران با استفاده از DEA و شاخص مالم‌کوئیست: یک مطالعه طولی تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:16px;"><span style="font-family:yekanYW;"><span style="line-height:2;"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="AR-SA"><span style="color:black">مقدمه</span></span></b><span lang="AR-SA"><span style="color:black">: کارایی فنی به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های کلیدی ارزیابی عملکرد نظام سلامت، بیانگر میزان استفاده بهینه از منابع برای دستیابی به پیامدهای مطلوب سلامت است. هدف این پژوهش، سنجش و تحلیل روند کارایی فنی نظام سلامت ایران در سطح ملی طی دوره‌ای طولی با استفاده از روش تحلیل پوششی داده‌ها (</span></span><span dir="LTR" style="color:black">DEA</span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">) بود.</span></span></span></span><br> <span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="AR-SA"><span style="color:black">روش بررسی</span></span></b><span lang="AR-SA"><span style="color:black">: این مطالعه از نوع توصیفی-تحلیلی با رویکرد ثانویه و طراحی طولی است. داده‌های مربوط به </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۲۳</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> سال متوالی (</span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۱۳۸۰</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> تا </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۱۴۰۲) </span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">از منابع رسمی شامل وزارت بهداشت، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و بانک جهانی گردآوری شد. مدل </span></span><span dir="LTR" style="color:black">DEA</span><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> خروجی‌محور با فرض بازده متغیر به مقیاس (</span></span><span dir="LTR" style="color:black">VRS</span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">) به‌کار گرفته شد. متغیرهای ورودی شامل تعداد پزشکان، پرستاران و تخت‌های بیمارستانی به ازای هر </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۱۰۰۰</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> نفر جمعیت، هزینه درمان سرانه (به قیمت ثابت سال </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۱۳۹۵) </span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">و نسبت هزینه‌های بهداشت عمومی دولت به تولید ناخالص داخلی بودند. معکوس نرخ مرگ‌ومیر به‌عنوان خروجی اصلی در نظر گرفته شد. </span></span></span></span><br> <span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="AR-SA"><span style="color:black">یافته‌ها</span></span></b><span lang="AR-SA"><span style="color:black">: تحلیل داده‌ها نشان داد که میانگین کارایی فنی نظام سلامت ایران در کل دوره برابر با ۰.۹۳&nbsp;</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">بوده است. نظام سلامت در سال‌های </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۱۳۸۰</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">، </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۱۳۸۳</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">، </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۱۳۸۸</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">، </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۱۳۸۹</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">، </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۱۳۹۵</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> و </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۱۴۰۱</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> در مرز کارایی کامل قرار داشته است، در حالی که در فاصله‌ی سال‌های </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۱۳۹۰</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> تا </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۱۳۹۳</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> بیشترین میزان ناکارایی مشاهده گردید. شاخص تغییر بهره‌وری مالم‌کوئیست نیز بیانگر آن بود که بهره‌وری کل عوامل در مجموع روندی مثبت داشته و رشد آن عمدتاً از پیشرفت فناوری و بهبود مدیریت منابع ناشی شده است، نه از افزایش صرف نهاده‌های نظام سلامت.</span></span></span></span><br> <span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="AR-SA"><span style="color:black">نتیجه‌گیری</span></span></b><span lang="AR-SA"><span style="color:black">: به‌طور کلی، عملکرد نظام سلامت ایران در بازه زمانی مورد بررسی ناپایدار و متأثر از شرایط اقتصادی و ساختاری کشور بوده است. به‌کارگیری تحلیل پوششی داده‌ها می‌تواند ابزار مؤثری برای پایش مستمر، شناسایی نقاط ضعف و بهبود تخصیص منابع در سیاست‌گذاری سلامت ملی باشد.</span></span></span></span></span></span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="color:#000000;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:Times New Roman;"><span style="line-height:2;"><span style="unicode-bidi:embed"><b>Introduction:</b> The Iranian health system is constantly exposed to economic and demographic changes that affect its efficiency over time. Without longitudinal assessments, identifying periods of decline or improvement is challenging. This study aims to evaluate the technical efficiency and productivity trends of the Iranian health system over a 23-year period (2001&ndash;2024).</span><br> <span style="unicode-bidi:embed"><b>Methods:</b> This longitudinal study utilized Data Envelopment Analysis (DEA) and the Malmquist Productivity Index (MPI) to assess the efficiency of the national health system. Data regarding inputs (health expenditures, number of beds, human resources) and outputs (life expectancy, mortality rates) were extracted from national databases covering the years 1380 to 1402 (Solar Hijri). The input-oriented DEA model assuming variable returns to scale (VRS) was employed.</span><br> <span style="unicode-bidi:embed"><b>Results:</b> The average technical efficiency score during the study period was 0.93, indicating a relatively high but unstable performance. Inefficiency was primarily driven by a surplus in financial inputs rather than a shortage of health outputs. The Malmquist index analysis showed an average Total Factor Productivity Change (TFPCH) of 1.01. The most significant productivity growth occurred between 2017 and 2024 (1396&ndash;1402), attributed largely to technological progress and managerial reforms rather than mere resource accumulation.</span><br> <span style="unicode-bidi:embed"><b>Conclusion:</b> Although the Iranian health system demonstrates acceptable average efficiency, it suffers from temporal instability due to resource allocation inefficiencies. The findings suggest that sustainable improvements in efficiency can be achieved through technological upgrades and better management of existing resources, rather than solely increasing the budget. Policy-makers should focus on digital infrastructure and optimized resource allocation to maintain performance.</span></span></span></span></span></div> کارایی سازمانی, سهمیه‌بندی مراقبت سلامت, منابع سلامت, تحلیل پوششی داده‌ها, ایران Efficiency, Organizational, Health Care Rationing, Health Resources, Data Envelopment Analysis, Iran 0 0 http://journal.ihio.gov.ir/browse.php?a_code=A-10-2314-1&slc_lang=fa&sid=1 Sedigheh Khalifeh صدیقه خلیفه Sedighe.khalife@iau.ac.ir 10031947532846007046 10031947532846007046 No Department of Economics, Kho.C., Islamic Azad University, Khomeinishahr, Iran گروه علوم اقتصادی، واحد خمینی‌شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، خمینی‌شهر، ایران Bahar Hafezi بهار حافظی hafezi@iau.ac.ir 10031947532846007047 10031947532846007047 Yes Department of Economics, Isf.C., Islamic Azad University, Isfahan, Iran گروه علوم اقتصادی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران Hamed Dehnavi حامد دهنوی hamedehnavi@gmail.com 10031947532846007048 10031947532846007048 No School of Health and Safety, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران